Hoe VIO kan helpen bij onbegrepen gedrag
Lees meer
Ik ben op bezoek bij een nieuwe bewoner, om kennis te maken. Hij zit rechtop in zijn stoel, ondanks zijn 96 jaar. De rug kaarsrecht, de handen gevouwen op zijn knieën. Niet rusteloos, niet nerveus. Eerder: geoefend in stilzitten. Alsof wachten een tweede natuur is geworden. “Je leert dat vanzelf,” zegt hij. “In het kamp deed je niets anders.”
Hij is een oud-militair. Diende als jonge man in Nederlands-Indië, werd krijgsgevangen genomen en belandde in een Japans kamp. Daar leerde hij wat honger is. Wat angst is, en wat het betekent om mens te zijn in omstandigheden die dat woord eigenlijk niet meer toelaten.
En nu, ruim tachtig jaar later, komt hij vanwege geheugenproblemen en toegenomen zorgafhankelijkheid op een van onze locaties wonen. De oorlog is voorbij. Maar niet verdwenen.
‘Woorden als trauma gebruikt hij niet’
Hij was nog geen twintig toen hij werd opgeroepen. Avontuur, plichtsbesef, trouw blijven aan kameraden: het speelde allemaal mee. De werkelijkheid haalde die ideeën snel in. Na de capitulatie werd hij krijgsgevangen gemaakt. Het kamp volgde. Dagen zonder einde, nachten zonder slaap. Lijfstraffen. Ziekte. Dood.
Hij vertelt het zonderpathos . Geen grote woorden. Geen beschuldigingen. De feiten zijn voldoende. “We hadden geen toekomst. Alleen vandaag. En vandaag moest je halen.”
Woorden als trauma gebruikt hij niet. Wat hij wél zegt: “Je schakelt iets uit. Anders red je het niet.”
Dat uitschakelen, het verdoven van angst en het niet voelen: het heeft hem geholpen te overleven. Maar het heeft ook sporen nagelaten. Sporen die pas veel later zichtbaar werden.
Doorgaan en niet klagen
Na terugkeer in Nederland begon hij opnieuw. Werk, gezin, kinderen. Hij sprak niet over het kamp. Niet thuis. Niet op het werk. Niet met vrienden.
“Waarom zou ik?” zegt hij. “Zij waren er niet bij.”
Zijn vrouw wist in grote lijnen wat hij had meegemaakt, maar stelde weinig vragen. Dat was de tijd. Doorgaan. Opbouwen. Niet klagen. En hij bleek daar uitzonderlijk goed in. Te goed misschien.
“Gevoelens… die hield ik kort. Dat was veiliger.”
Zijn kinderen beschrijven hem later als correct en betrouwbaar, maar ook afstandelijk. Liefde zat in daden, niet in woorden. Emoties waren iets voor later. Of voor nooit.
Herinneringen komen als de nachten langer worden
Pas op hoge leeftijd, wanneer het lichaam trager wordt en de nachten langer, dringen herinneringen zich weer op. Beelden komen terug, soms zonder aanleiding. Geluiden, geuren. Het gevoel van honger dat hij allang vergeten dacht te zijn.
“Dan lig ik wakker,” zegt hij. “En dan ben ik er weer.”
In de ouderdom verliest hij de controle die hem zo lang heeft beschermd. De structuur van werk valt weg. Zijn vrouw overlijdt. Stilte krijgt ruimte. En daarmee ook het verleden.
Voor zorgverleners is hij een nette, beleefde man. Nooit boos, zelden vragend. Maar ook moeilijk te bereiken. Hij vraagt weinig hulp, zelfs wanneer hij die nodig heeft. Eten laat hij staan “voor later”. Pijn meldt hij pas als het ondraaglijk is. Dat is niet toevallig.
Overleven zit in het lijf
Wat hij heeft meegemaakt, zit niet alleen in zijn hoofd. Het zit in zijn lichaam. In zijn spierspanning. In zijn waakzaamheid. In zijn behoefte aan controle. In zijn moeite om afhankelijk te zijn van anderen.
Wanneer een verzorgende onverwacht zijn kamer binnenloopt, schrikt hij zichtbaar. Wanneer hij ’s nachts wordt gewekt voor zorg, is hij ontregeld. Soms kortaf. “Ze bedoelen het goed,” zegt hij. “Maar ik moet eerst weten waar ik ben.”
Langzaam leren de verzorgenden hem beter kennen. Ze kloppen voortaan altijd aan. Kondigen handelingen rustig aan. Laten hem keuzes maken, hoe klein ook. Het helpt.
Niet omdat het verleden verdwijnt, maar omdat het wordt erkend.